Sau 7 bài, giờ là lúc lùi lại nhìn tổng thể. AI vẫn có những giới hạn nhất định, biết rõ chúng mới dùng được lâu dài mà không gặp rủi ro.
AI có thể tự tin nói sai
Tôi đã nhắc từ bài 1: AI vẫn có thể "bịa", đặc biệt với số liệu, tên riêng, hay những thông tin ít phổ biến, mà vẫn trả lời rất tự tin như đúng, không có gì báo hiệu là sai. Ở bài 2 tôi kể ví dụ AI không truy cập được một nguồn trên mạng, thay vì báo lại là không lấy được, nó suy đoán dựa trên dữ kiện liên quan khác, nghe rất hợp lý nhưng lại sai. Đây không phải trường hợp hiếm, mà là một đặc điểm bạn nên mặc định lúc nào cũng có thể xảy ra.
Nguyên tắc "thiếu thông tin thì để trống, không bịa"
Nguyên tắc này tôi thấy quan trọng nhất khi làm dữ liệu mang tính tham khảo hay giáo dục. Khi xây app "Sổ tay toán lớp 3" cho con, hiện con đang học theo bộ sách Kết nối tri thức, AI có lúc phân vân ở một số bài học, vì nguồn dữ liệu nó lấy có thể bị nhầm sang bộ sách khác (như Cánh diều). Lúc đó tôi phải lấy đúng sách của con, xem lại mục lục, xác nhận rồi mới làm tiếp, không để AI tự đoán cho xong. Tương tự với app "Biển báo giao thông": khi AI chưa tìm được nguồn chính thống cho một biển báo, nó tự suy luận và vẽ SVG, nhưng hình vẽ đó không giống hoàn toàn biển báo thật ngoài đời. Tôi phải tự tìm thêm nhiều nguồn khác nhau để bổ sung cho đầy đủ và chính xác, thay vì chấp nhận bản AI tự vẽ.
💡 Nguyên tắc: Thà thiếu mà đúng còn hơn đủ mà sai, đặc biệt với dữ liệu mang tính tham khảo hay giáo dục. Một chỗ trống còn sửa được khi có nguồn tốt hơn; một thông tin sai mà không ai để ý thì cứ nằm đó, âm thầm gây hại.
Những việc luôn cần tự kiểm tra kỹ hơn
Tổng hợp lại từ các bài trước, đây là nhóm việc tôi luôn tự kiểm tra kỹ, không bao giờ tin AI làm đúng ngay từ đầu:
- Logic tính toán liên quan tới tiền, số liệu nghiệp vụ (bài 2, bài 4).
- Code liên quan tới bảo mật, dữ liệu người dùng (bài 6, bài 7).
Coi đây như một mục lục rút gọn, cần tra lại chi tiết thì quay về đúng bài tương ứng.
Một nhắc nhở về bản quyền
Tôi từng định dành hẳn một bài cho chủ đề bản quyền khi dùng AI tạo nội dung và hình ảnh, nhưng quyết định không đăng, vì bản thân chưa đủ chắc chắn về quy định pháp lý ở ví dụ mình định dùng. Dù vậy, nguyên tắc chung tôi vẫn tự nhắc mình, và muốn nhắc lại ở đây: bất kỳ nội dung nào có yếu tố nhạy cảm về bản quyền (hình ảnh, logo, nhân vật, đoạn văn bản dài chép gần nguyên văn...), đặc biệt khi đưa vào sản phẩm hay dịch vụ công khai, đều cần tự kiểm tra nguồn trước khi dùng. AI không tự biết đâu là nội dung được phép dùng lại, nó chỉ tạo ra thứ trông giống cái bạn cần. Bản thân tôi vẫn đang tìm hiểu thêm về chủ đề này, nên chỉ dừng ở mức nhắc nhở, không đi sâu vào chi tiết pháp lý cụ thể.
Bảo mật thông tin, và biết khi nào đổi công cụ
Có hai việc nhỏ nhưng đáng nhắc riêng ở bài tổng kết này, vì chúng không thuộc hẳn về kỹ thuật hay nghiệp vụ, mà là thói quen dùng AI nói chung.
Bảo mật thông tin. Khác với bảo mật ứng dụng đã nói ở bài 6, đây là chuyện bảo mật ngay trong lúc bạn chat. Tôi hạn chế tối đa đưa thông tin quan trọng, cá nhân hay kinh doanh của công ty, vào cửa sổ chat, hoặc chủ động đổi một số chi tiết khi thực sự cần dùng ví dụ thật. Dữ liệu bạn đưa lên có thể được dùng làm cơ sở huấn luyện AI. Các hãng lớn đều có cam kết bảo mật, nhưng cẩn thận vẫn hơn.
Biết khi nào đổi công cụ. Tôi đã nói từ bài 1: dùng Claude vì hợp với mình, không có nghĩa đó là lựa chọn đúng cho mọi người. Vài tháng trước, tôi chuyển từ ChatGPT sang Claude vì lúc đó dùng bản miễn phí của ChatGPT thấy khá giới hạn. Nhưng AI phát triển rất nhanh, gần đây quay lại dùng thử ChatGPT, tôi thấy nhiều thứ nó làm rất tốt, riêng phần tạo ảnh thì nổi trội hơn hẳn Claude. Tôi vẫn dùng thêm vài công cụ khác song song: Gemini cho chat, tạo ảnh, và dịch thuật; Bing Image Creator khi cần tạo ảnh theo hướng khác; DeepSeek qua API riêng cho việc dịch. Đây đều là nhận xét cá nhân tại thời điểm viết bài, khả năng của các công cụ AI thay đổi rất nhanh, có thể đã khác khi bạn đọc bài này. Nguyên tắc chung vẫn là: một khi đã nắm được cách tư duy làm việc với AI, chuyển sang công cụ nào cũng áp dụng được, không cần trung thành tuyệt đối với một công cụ duy nhất.
Vai trò con người vẫn là người quyết định cuối cùng
AI hỗ trợ tăng tốc, không thay thế khả năng phán đoán của con người. Ở bài 5 tôi đã nói "AI không có gu thay bạn", ở bài 2 là "phần cốt lõi vẫn là ý của bạn". Hai câu đó thực ra chỉ là hai cách nói khác nhau của cùng một nguyên tắc lớn hơn: AI làm ra kết quả, nhưng người quyết định kết quả đó có dùng được hay không, có đúng hay không, vẫn luôn là bạn.
Hai tuần trước, tôi có dịp về dự kỷ niệm 20 năm tốt nghiệp đại học. Trong buổi giao lưu với sinh viên đang học tại trường, có em hỏi: trong giai đoạn AI phát triển bùng nổ thế này, nên chuẩn bị gì để tự tin làm việc tốt sau khi ra trường. Tôi trả lời ngắn gọn dựa trên chính những gì mình trải qua khi viết series này: AI không cướp mất việc của bạn, người biết cách tận dụng khả năng của AI mới là người chiếm ưu thế hơn những người khác.
Với sinh viên khối kinh tế, tôi nghĩ vẫn cần trau dồi đủ bốn nhóm: kiến thức nền và chuyên ngành (kinh tế, luật, từ cơ bản tới chuyên sâu), ngoại ngữ (ít nhất là tiếng Anh), kỹ năng mềm (giao tiếp, đàm phán, làm việc nhóm), và kỹ năng công nghệ, trong đó có khả năng dùng AI hiệu quả. AI không thay được ba nhóm đầu, chỉ giúp nhóm thứ tư trở thành một lợi thế cộng thêm, chứ không thể là nền tảng duy nhất thay cho cả kiến thức chuyên môn lẫn kỹ năng con người.
Bốn nhóm kỹ năng nên trau dồi, kỹ năng công nghệ (có AI) là lợi thế cộng thêm, không thay thế ba nhóm còn lại
Chạy được không có nghĩa là có người dùng thật
Làm một ứng dụng chạy được không khó nếu bạn có ý tưởng, nhưng để nó có người dùng thật là cả một quá trình khác hẳn. Khi xây app "Vocab Quest" cho con học từ vựng vài tháng trước, tôi suy nghĩ rất nhiều: làm sao để nội dung đủ tốt, giao diện đủ đẹp, và quan trọng nhất là con thực sự dùng hàng ngày để học chứ không phải mở ra một lần rồi bỏ. Tôi đã đẩy lên GitHub tới hàng trăm bản chỉnh sửa, và vẫn phải hoàn thiện gần như mỗi ngày. Bản thân tôi cũng học cùng quá trình với con, để con thấy mình có người đồng hành chứ không phải chỉ giao một cái app rồi thôi.
Từ khi AI giúp cả những người không biết code như tôi tự viết được ứng dụng, số ứng dụng kiểu này ra đời rất nhiều, và tôi đoán không ít trong số đó không sống được lâu vì giá trị sử dụng không đủ lớn. Nhìn lại bản thân, số app tôi dùng hàng ngày chưa tới một bàn tay, một số khác chỉ thỉnh thoảng mở ra (một phần do đặc thù tính năng của chúng).
Nói cách khác, bạn không dựng lên một ứng dụng cho vui. Một ứng dụng có giá trị sử dụng thật luôn cần được bảo trì thường xuyên, đặc biệt khi nó đủ phức tạp, và việc bảo trì đó nhiều khi tốn công hơn cả lúc làm bản đầu tiên.
Lời kết series
Trước khi khép lại, tôi muốn kể thêm đôi điều về chính loạt bài này. Series ban đầu dự kiến 9 bài, nhưng như đã nói ở trên, bài về bản quyền tôi quyết định không đăng, nên series dừng ở 8 bài. Một vài bài khác (5 tới 7) cũng đi khá sâu vào kỹ thuật xây ứng dụng, không phải ai đọc cũng cần làm theo đúng từng bước, nhưng tôi hy vọng nguyên tắc chung vẫn rút ra được dù bạn không động tới code.
Có một điều tôi muốn tiết lộ ở bài cuối này: chính loạt bài các bạn vừa đọc cũng được viết với sự trợ giúp của AI. Tôi lên ý tưởng, xây khung sườn từng bài, để AI triển khai thành bản nháp, rồi tôi duyệt lại nhiều lần. Giọng văn, ý tưởng, cách trình bày vẫn là của tôi, AI chỉ giúp đẩy nhanh quá trình hoàn thiện. Nói cách khác, cả series này chính là một ví dụ sống cho đúng nguyên tắc đã lặp lại xuyên suốt cả 8 bài: ý tưởng và sự kiểm soát là của bạn, AI chỉ là người giúp thực thi nhanh hơn.
Tôi viết series này từ kinh nghiệm thật của mình, trong công việc hàng hải và các dự án cá nhân. Đó chỉ là một góc nhỏ trong rất nhiều thứ AI có thể làm được, nằm trong đúng tầm hiểu biết của tôi, không phải cách đúng duy nhất. Giống như bộ Office, hầu hết chúng ta chỉ dùng một phần nhỏ trong rất nhiều tính năng của nó. Mong bạn đọc xong lấy được nguyên tắc, còn cách áp dụng cụ thể thì tự xây lấy phong cách của riêng mình, thay vì đi chép lại đúng những gì tôi đã làm. Hy vọng những gì viết ra đã giúp bạn khơi gợi được cách thức, ý tưởng để dùng AI như một trợ lý của riêng mình.
Cảm ơn bạn đã theo dõi hết cả 8 bài.